Page 46 - Ege Life Dergisi 156. Sayı Ocak 2021

RÖPORTAJ

yargı kalkmış olur. Ayrıca çifte kör deneylerde ‘talep karakteristiği’ değişik parçaları bağışıklık hücrelerine sunarlar, bu şekilde bağı-
(demand characteristic) ve ‘plasebo etkisi’ dediğimiz psikolojik ön şıklık oluşur. Her aşı tekniği farklı sonuçlar verebilir, fakat önemli
yargı da kalkmış olur. Bu sayede bir aşının etkinliği ve varsa yan olan verilerdir. Pfizer ve Moderna aşılarında faz 3 ara veriler açık-
etkileri doğrudan gözlemlenmiş olur ve verilere olan güven artar. landı. Sinovac’ın da faz 3 ara verilerini dört gözle bekliyoruz. Belki
bu makalenin basımına kadar açıklanır.
FDA bir aşıya onay vereceği zaman minimum bir etkinlik ve-
risini belli bir yüzde olarak değerlendirmek ister. İdeal bir aşıda Bir de sık bahsedilmeyen, Rusya’nın Sputnik V ve Oxford/
en az %70’lik bir etkinlik olmalıdır, yani deneylerde 100 kişi Co- AstraZeneca aşılarında kullanılan bir teknoloji olan viral vek-
vid-19 kaptı ise bunun en az 70’inin plasebo grubunda olması ge- tör aşısı var. Bu nasıl işliyor? Yeni bir teknoloji mi? Başka bir
rekir. Fakat Covid-19’un ciddiyetinden dolayı FDA %50 gibi bir virüsü kullanmak güvenli mi?
rakamı ilk etapta yeterli buldu. Nitekim gördük ki ilk FDA baş-
vurusu yapan Pfizer/BioNTech aşısında etkinlik %95 civarında; Covid-19 viral vektör aşıları Adenovirüs kullanır. Adenovi-
ki bu müthiş olumlu bir rakam. Hiçbir aşı %100 etkili değildir, rüsleri her sene insanlarda soğuk algınlığına sebep olur. Adeno-
olması da gerekmez zaten. Çünkü yeterli sayıda kişi aşılanırsa aşı virüsü laboratuvarda genetiği değiştirilerek hastalık yapmayacak
sayesinde sürü bağışıklığı oluşabilir. Elimizdeki etkinliği en yük- hâle dönüştürülür ve bir viral vektör olarak kullanılır. SARS-CoV-
sek olan kızamık aşısı bile %98 civarında bir etkinliğe sahip. 2’nin Spike kılıf proteininin DNA sekansı adenoviral vektör içe-
risine yerleştirilir ve aşılanır. Vektör, aynı bir virüs gibi hücrelere
Aşılar kaç çeşit yöntem kullanılarak geliştirilebilir? Yön- bağlanır ve içindeki Spike DNA’sının naklini sağlar. Bu DNA çe-
temleri kısaca anlatabilir misiniz, nasıl oluyor? kirdekte epizom olarak geçici bir süre kalır, genomun içine yerleş-
mez. Orada RNA oluşturur, oluşan RNA molekülleri de sitoplaz-
Covid-19 için geliştirilen aşılardan örnek verirsek: Dört tek- maya geçerek Spike proteinini ve bağışıklığı oluşturur.
noloji var. 1) İnaktive edilmiş virüs aşısı, 2) Nükleik asit aşısı
(DNA veya RNA), 3) Viral vektör aşısı, 4) Rekombinant Protein Sputnik ve Oxford aşılarında ufak bir fark var. İkisi de 2 doz-
veya VLP aşısı. İnaktive virüs aşısında (mesela Sinovac aşısı) vi- dan ibaret, fakat Sputnik aşı ilk doz için Adenovirüs 26 (Ad26),
rüs laboratuvarda litrelerce üretilir, kimyasal veya radyasyon yön- ikinci doz için ise Adenovirüs 5 (Ad5) türünü kullanıyor. Oxford
temleri ile inaktive edilir ve aşılanır. RNA nükleik asit aşılarında aşısı ise şempanzelerde bulunan bir Adenovirüsü her iki doz için
SARS-CoV-2’nin Spike kılıf proteini RNA sekansı laboratuvarda kullanıyor. Bu farkların sebebi: İnsanlar değişik adenovirüsle-
üretilir ve lipit nanopartiküllerin içerisine konularak aşılama ya- re her sene maruz kaldıkları için antikor oluşturabiliyorlar, do-
pılır. Viral vektör aşılarında Spike kılıf proteini sekansı bir ade- layısıyla antikor olmayan adenovirüs türlerini kullanmak daha
novirüs vektörünün içine yerleştirilir ve o şekilde insana aşılanır. uygun. Oxford şempanze adenovirüsünü bu yüzden tercih etti.
Rekombinant protein aşılarında da virüsün Spike kılıf proteini la- Sputnik ise insanlarda Ad5’e karşı antikorlar olduğu için ilk dozu
boratuvarda üretilir ve aşılanır. Bütün aşılarda yöntem ne olursa Ad26 olarak tercih etti.
olsun amaç aynıdır: Virüsün bir kısmına (Spike proteini mesela)
veya tümüne karşı çok yönlü bağışıklık oluşturabilmek.

Pfizer Biontech ile Moderna aşılarının mRNA teknolojisiy-
le, Çin aşısı olarak lanse edilen ve ülkemizin de almak için an-
laşma yaptığı Sinovac aşısının ise inaktif aşı teknolojisiyle ge-
liştirildiğini biliyoruz. mRNA ve inaktif aşı arasındaki farklar
nelerdir?

Az önce genel olarak bu farkları dile getirdim. RNA aşısında
virüsün Spike kılıf proteini RNA sekansı lipit nanopartiküllerin
içine yerleştirilerek omuz kasına aşılanır. Bu RNA sekansı aşı
noktasındaki kas hücrelerinin içine girer ve orada geçici olarak
sitoplazma içerisinde Spike proteinini oluşturur, bu proteine karşı
da bağışıklık hücreleri harekete geçer. RNA aşısındaki RNA mo-
leküllerinin ömrü kısadır ve çekirdeğin için geçmezler. Fakat bu
süre Spike proteinine karşı bağışıklığın oluşması için yeterlidir.

Sinovac inaktif virüs aşısında virüs laboratuvarda litrelerce
üretilir, kimyasal madde ile inaktif hâle gerilir ve aşılanır. Anti-
jen sunan hücreler inaktif virüsü içlerine alarak parçalarlar ve bu

44 Ege Life OCAK 2021